Languages

  • English English
  • Türkmen Türkmen
  • Русский Русский
  • Türkçe Türkçe

You are here

ماغتیمقولی نینگ تاریخی اورنی هم بو گونکی أهمیتی

ماغتیمقولی نینگ تاریخی اورنی هم بو گونکی أهمیتی

  (1783-1733)

هر بیر شاخصیاتینگ تاریخی اورنونی کسگیتله مک اوچین، اونونگ یاشان دؤوری نینگ تاریخی شرطلرینی هم-ده اونی یتیشدیریب دونیا مدنیه تینه هؤدورلأن میللتینگ تاریخی بیلن تانیش بولماق گرکدیر.

تاریخچی لارینگ و آرخيولوگ لارینگ سونگقی ایکی یوز ییلدا ادن آچیشلارینا گؤرأ، تورکمنستانینگ و تورکمن میللتی نینگ تاقمینان 8 مونگ ییللیق تاریخی آچ-آچان یوزه چیقدی. البتده شیله بیر اوزاق دؤویرده قاتی کؤپ اینیم-چیقیملی و آلدیم-بردیملی چاغلاری باشدان گچیرندیگی بللیدیر. کورش ینگ، اسکندرینگ باسیب آلیجیلیقلی هوجوملریندن ساسانی لارینگ ویرانچیلیقلی چوز وشلارینا چنلی. قطیبه ابن مسلم و یزیدابن مهلب ینگ باش توتانلیغینداقی عارابلارینگ ویرانچیلیقلی هوجومیندن چنگیز خانینگ هوجومینه چنلی. قونگشی دؤلت لردن بولان دواملی هوجوملریندن تآ اورس قوشونلاری نینگ 1881نجی ییلدا تورکمنستانینگ اساسی بؤله گینی باسیب آلمالارینا چنلی... البته بیزینگ آتابابالاری میزینگ-دا قارشیلیقلی هوجوملری هم باسیب آلمالاری-دا، اولی مدنیتلر دؤره دیپ دؤلت لر قوران دؤویرلری-ده بولوپدور. مثلم: جیتون، آنو، آلتین دپه، ماری مدنیت لری و مارقوش (ماری)، أرساک لار (پارت، اشکانی)، سلجوق، خوارزمشاه دؤولت لریندن بوگونکی تورکمنستان دؤلتی نه چنلی...

میللی شاهیریمیز ماغتیمقولی نینگ یاشان دؤوری، تورکمن تاریخی نینگ اینگ آغیر هم آیغیتلایجی دؤویرلریندن بیری بولوپدیر. حاص دوغری سی چنگیزخان هوجومیندن باشلانان اؤرأن آغیر هم قارانگقی دؤویردن چیقیپ اؤزباشداق تورکمن دؤولتی نینگ قایتادان دیکلدیلمه سی، غایرا قویولماز بیر میللی وظیپأ اؤوریلن دؤوری بولوپدیر. آصلیندا بو دؤویر میلادی 15-نجی یوزییلدان باشلانیار.

تورکمنینگ اؤز آتا واطانیندا اؤزباشداق دؤولتینی قایتادان دیکلتمک سوره سی (پروسه سی) ایلکی بیلن مدنی حرکتلر بیلن باشلانیار. یاغنی، اینگگأن ایرکی دؤویرلره دگیشلی بولان اپوسلار (حماسی دسسانلار) هم بیله کی دسسانلاریمیز قایتادان حالق آراسیندا گینگدن یایرایار و گچن تاریخیمیز میتولوژی گؤرنوشینده دیرلیأر. اوغوزناما، گؤراوغلی، قورقوت آتا، آصلی-کرم، شاصنم-غاریب یالی دسسانلار، حاقیقاتدا اینگ قادیم دؤویرلردن باشلاپ، أرساک لارینگ هم پارت لارینگ دؤورینده کأمیلله شن عومومی-تورک میتولوژی سی نینگ اسلامی دؤویرده، اسلامی اؤویشگین بیلن یوزه چیقماغیدی. 15-نجی یوزییلدا "دانا آتا" اوغوزناما کیتابی یازیار، 16-نجی یوزییلدا "سالیربابا کولالی" اؤزی نینگ "سالیربابا تاریخی" آدلی کیتابینی یازیار. 17-نجی یوزییلدا "نورمحمد عندلیب" اوغوزناما و عمادالدین نسیمی منظومه لرینی هم-ده لیلی-مجنون، یوسف-زلیخا، زین العرب و باباروشن یالی دسسانلارینی یازیار. بو مدنی حرکت، دؤولت مأممت آزادی نینگ "واعظ آزاد" اثری بیلن تورکمن دؤولتینی قایتادان دیکلتمک مسه له سینه باریپ یتیأر. البتده بو مدنی اؤسوش، تورکمن توپراقلاری نینگ آزاتلیغینی و اؤزباشداقلیغینی قوراپ ساقلاماق اوغرینداقی سیاسی و حاربی حرکتلرینگ تأثیرینده یوزه چیقیار هم-ده اول حرکتلرینگ گویچلنمگینه و چونگلاشماغینا کمک ادیأر. مثال اوچین "آبا سردارینگ" صفوی لرینگ و "کیمیر کؤرینگ" ندیرشاهینگ باسیب آلیجیلیقلی حرکتلرینه قارشی ادن سؤوشلری نینگ اؤرأن اولی تاریخی أهمیتی باردیر.

اؤرأن قیسغا دگیپ دگیپ گچدیگیمیز شیله بیر تاریخی دؤویرده بیزینگ میللی شاهیریمیز هم بییک عاقیلداریمیز ماغتیمقولی میدانا گیردی هم-ده، اؤز مهریبان حالقی نینگ و أهلی آدامزادینگ اؤنگونده دویان میللی و انسانی بورجینی یرینه یتیرمکده بیتیرن أگیرت اولی ایشلری بیلن توکمن و دونیأ تاریخیندا اؤلمز-ییتمز ایز قالدیردی.  بیز بو یرده ماقالامیزینگ چأگینده، ماغتیقولی نینگ تاریخی اورنونی بللی درجه ده صوراتلاندیرماق اوچین، اونونگ بیتیرن بییک ایشلرینینگ بللی طاراپلارینا، قیسغا-دا بولسا، آشاقداقی ترتیبده دگیب گچیأریس:  

{C}1-      دیل هر میللتینگ بارلیغی هم دیریلیگی نینگ عالاماتی دیر:                                     

 ماغتیمقولی نینگ اساسی مسه له سی تورکمن حالقی نینگ گؤزل گلجه گی و اؤز آتا-بابا توپراقلاریندا آزاد-ارکین یاشاپ بیلمه گی بولانی اوچین اؤز قوشغی لارینی حالق کؤپچیلیگی نینگ دوشونیپ بیلجک دیلینده یازیپ، حالقا اؤز دیلی بیلن یوزلنیأر. عاراپ-پارس دیللرینی قووی بیلیأن-ده بولسا، تورکمن ادبیاتینی شول دیللرینگ گویچلی تأثیرینده حالق کپچیلیگینه دوشنوکسیز بولان چاغاتای دیلیندن قوتاریار. حاقیقاتدا اول، تأزه تورکمن میللی-ادبی دیلینی دؤرتیأر. اولانان عاراپ-پارس سؤزلرینه-ده حالق قینچیلیق چکمه دن دوشونیپ بیلیأر. بو مسه له اؤرأن اولی میللی أدیمدیر. فکرت تورکمن یالی کأبیر تورک عالیملاری نینگ پیکرینه گؤرأ، ماغتیمقولی أهلی تورک دیللی حلقلار اوچین تأزه بیر اورتاق ادبی  دیلینگ اساسینی قویوپدیر.

بو تورکمن میللی ادبی دیلی ماغتیمقولی دان سونگرا-دا، اونونگ مکتبینده یتیشن کمینه، سیدی، مللا نپس، ذلیلی، مأتأجی یالی یازیجی شاهیرلار طاراپیندان 19-نجی یوزییلدا-دا دوام اتدیریلدی. ییگریمینجی یوزییلدا، یاغنی اؤنگکی شوروی دؤورینده بولسا شول ادبیاتینگ اساسیندا، بردی کربابایف ینگ کرونباشی لیغیندا، ایدیولوژیک چأکلندیریلمه لره قارامازدان، مدرن تورکمن ادبیاتی دؤره دیلدی، مدرن تورکمن دیلی نینگ سؤزلیکلری یازیلدی هم-ده دونیا استانداردلارینا اویغون تورکمن دیلی نینگ گویچلی هم مدرن گرامری یازیلدی.   

ینه بیر طاراپدان بولسا ماغتیمقولی، هر بیر میللتی نگ بارلیغی نینگ هم دیری قالیپ بیلمه گی نینگ اساسی و بلکی-ده یکه تأک ستونی نینگ، میللی دیل دیگینه دولی گؤز یتیریأر. بیز بو حاقیقاتی، اونونگ شا اثرلری نینگ بیری حاساپلانیان و دونیأنینگ أهلی تورکمنلری نینگ "میللی آیدیمینا" اؤوریلن "تورکمنینگ" آتلی قوشغی سیندا حاص آیدینگ گؤروپ بیلیأریس. هممأمیمیزینگ بیلشیمیز یالی بو قوشغی سیندا ماغتیمقولی آؤز مأهریبان حالقینا و گؤزل توپراغینا یوره گینده تولقون آتیان اینگ ایچکی دویغی لارینی هم چأکسیز سؤیگی سینی اؤرأن چپر گؤرنوشده بیان ادیأر. اول بو قوشغی سیندا تورکمن توپراغی نینگ گول-غونچاسینی فارا گؤزی نینگ قاراسینا، ادرمن ییگیتلرینی گؤراوغلا، گلین-قیزلارینی پری لره، پری لرینگ نأز بیلن باقیشی یالی قیا باقیپ دوران داغلارینی لاغلا دنگه یأر. داغینی-دوزونی، سووینی-سیلینی، چیرپینشیپ یؤرن اینر-مایاسینی یورکدن سؤییأر. ایل-اولوسا، واطانا حاقیقی ایه چیلیک ادیأن بگینی، تؤره سینی هم آق ساقغالینی واصپ ادیأر هم تویس یوره گیندن سیلایار. و بیلکی قوشغی لاریندا بولشی یالی گپی نینگ توممک یرینی، آشاقداقی بند آرقالی، گؤزل ایلینه هم گلجک نسیللره جار ادیأر:

            سرحوش بولوپ چیقار، جیگر داغلانماز                     داشلاری سیندیرار، یولی باغلانماز

            گؤزوم غایرا دوشمز، کؤنگول اگلنمز                         ماغتیمقولی سؤزلأر دیلی تورکمنینگ.

بو یرده ماغتیمقولی گؤزونینگ غایرا دوشمأن، گؤونی نینگ چؤکمأن بیر تورکمن حؤکمونده بویسانچ بیلن یاشاپ بیلیأندیگی نینگ اساسی سبأبی هم دایانجینی تورکمن دیلی نینگ یاشایاندیغیندا گؤریأر. اونونگ بو دوشنجه سی نینگ اؤرأن دوغری هم یرلیکلی دیگی، دونیأنینگ أهلی عاقیلدارلاری نینگ طاراپیندان نیغتالدی، حتی مدرن فلسفه ده-ده تاصدیقلاندی. مثال اوچین مشهور فیلسوف "مارتین هایدگر"ینگ پیکرینه گؤرأ: « دیل بارلیغینگ اؤیی دیر. واطانینگ ایکی آیاغی باردیر: بیری توپراق، بیری دیل. توپراق اولالیپ-دا، کیچه لیب-ده، الدن گیدیپ-ده بیلر. حاتدا شیله آغیر یاغدایدا-دا واطانی دیلده یاشادیپ بولار، دیلینی ییتیرمدیک ایرده-گیچده توپراغی تاپیپ واطانینی قوروپ بیلر. اما دیل بوزولسا واطان دارالار، دیل اونودولسا، واطان همیشه لیک یوق بولار».

تورکیأ نینگ به ییک لیدری مصطفی کمال آتاتورکینگ: "تورک دیمک، تورک دیلی دیمکدیر" دیمگی-ده

شول حاقیقاتینگ آچیق بیانی دیر.

{C}2-    ماغتیمقولی ایل-گونی سؤیمه گینگ هم واطانچی لیغینگ سمبولی دیر:

بیلشیمیز یالی ماغتیمقولی باشلانغیچ عیلیمی آتاسی دؤولت مأمت آزادی دان آلاندان سونگ، هم اوقووینی ایزارلاماق هم-ده کسه کی یورتلارا آیلانیپ تجریبه قازانماق ماقصادی بیلن اولی یولاغچیلیغا باشلایار. ایلکی، گوندوغار تورکمنستانینگ خالاچ اوباسینداقی آستانا بابا مدرسه سینده، سونگرا حیوه و بخاراداقی مشهور مرکزلرده عیلیم آلیار، اونونگ داشیندان-دا هیندیستاندان قافقازا چنلی انچمه یورتلاری آیلانیار. بو بولسا شاهیریمیزینگ گؤزیتیمینی حاص-دا گینگلدیأر. ماغتیمقولی بو ییللارینگ دوامیندا همیشه مأهریبان حالقینی هم گؤزل یوردونی کویسأپ، اونونگ گلجه گی اوچین چونگدان آلادا ادیپ گزیأر:

گؤزل ایلیم، سن دییپ سؤکه رم یوللار،                       گؤزوم غوبارلاندی، زبوندیر حاللار.

کناردا دارغایان ایه سیز "سال" لار،             دپرنمه ی یاش دؤکوپ، عوممان، سیل گؤزلأر.

بو یرده "سال" سؤزی، آقار سوودان گچمک اوچین بیر-بیرینه باغلانان بیرنأچه آغاچ مانی سیندا گلیأر. بو آغاچلار سوولارینگ یاقاسیندا قویولیپ گیدیلیأر و اونودولیار. ماغتیمقولی اؤزینینگ ایل-گونیندن آیرالیقدا گچیأن گونلرینی آقار سوولارینگ یاقاسیندا اونودیلیپ چویرأپ قالان شول آغاچلارا منگزتیأر. بو آغاچلار بولسا گیجه-گوندیز دینمان گؤزیاش دؤکوپ، حالقی نینگ سیلی بیلن آقیپ، عوممانیندا (دنگیزینده) یوزمگی زارلایار. اینه، شیله تأثیرلی و شاهیرانا منگزه تمه لر بین، اؤزی نینگ حالقینا بولان چأکسیز سؤیگی سینی و گؤزل ایلی نینگ قوجاغینا دؤنمک اؤچین یوره ک تالواسینی بیان ادیأر. اونونگ بو موقاددس دویغی لارینا دیوانی نینگ بویدان باشیندا قابات گلیأریس:

هرکیمینگ اؤزونه مصردیر جایی،                             یادیندان چیقماییر بایرامی-تویی،

جان ساغلیغینگ بولماز هیچ دنگی-تایی                      آغشام یاتیپ، ارتیر شوکرون قیل یاغشی.

 

بیر بی وپا یارا گولوپ باقاندان،                                 شیرین جانی عیشق اودونا یاقاندان،

یاد ایللرده میسافیرلیق چکنده ن،                               اورسا، سؤکسه، هورلاسا-دا ایل یاغشی.

                                                ***

مستانا گزینچأنگ غایری یوردوندا،                            اؤنوپ-اؤسن اؤز یوردونگدان آیریلما!

ماغرور کأکیلیک دی، نبسینگ اوغروندا                     داما دوشوپ، فاناتینگدان آیریلما.     

                                                ***     

جیحون بیلن باحری خازار آراسی،                 چؤل اوستوندن اؤسه ر یلی تورکمنینگ.

گول-غونچاسی قارا گؤزوم قاراسی،               قارا داغدان اینر سیلی تورکمنینگ.

                         ***

آل-یاشیل بوره نبپ چیقار پریسی،                  کوکه ییپ بارق اورار عانبارینگ ایسی،

بگ، تؤره، آقساقال یوردونگ ایه سی،           کوره ن توتار گؤزل ایلی تورکمنینگ.

                         ***

کؤنگول هووالانار آطا چیقاندا،                      داغلار لاغلا دؤنر قییا باقاندا،

بال گتیرر، جوشوپ دریا آقاندا،                     بنت توتدورماز، گلسه سیلی تورکمنینگ.                                                        

{C}3-    ماغتیمقولی آغزی بیرلیگینگ جارچیسی وقاراشسیز دؤلت قورماغینگ ساوچیسی هم  قایدوسیز گؤره شیجی سیدیر:

ماغتیمقولی نینگ دونیاقارایشیندا، آزاد-ارکین هم بویسانچلی میللت بولوپ یاشاماغینگ یکه-تأک یولی قاراشسیز تورکمن دؤولتینی قورماقدیر. اونونگ باش ساقاسی و ایلکینجی أدیمی بولسا آغزی بیرلیکدن باشلانیار:    

بیر-بیرینگی چاپماق، ارمس أرلیکدن!            بو ایش شیطانیدیر، یوغسا کؤرلیکدن!

آغزی آلالیق آیرار ایلی دیریلیکدن،                            دؤولت دؤنوپ، نوبت دوشمانا گلگه ی.

                                                ***

کؤنگوللر، یوره کلر، بیر بولوپ باشلار،                     تارتسا ییغین، ارأر توپراقلار، داشلار.

بیر سوپرادا تاییار قیلینسا آشلار،                              گؤته ریلر اول ایقبالی تورکمنینگ. 

                                                ***

تورکمنلر باغلاسا، بیر یره بیلی،                               قورودار قولزومی؛ دریایی نیلی.

تکه، یوموت، گؤکلنگ، یازیر، آلیلی،             بیر دؤولته قوللوق اتسک بأشیمیز.                              

شیله اؤویت-ناصیحاتلار هم جادیلی سؤزلر آرقالی، آغزی آلا حالقینگ دارغاپ تاریخ صاحناسیندان ییتیپ گیتجکدیگینی، آغزی بیر حالقینگ بولسا، ینگیپ بیلمه جک قینچیلیغی نینگ و یتیپ بیلمه جک منزیلی نینگ یوقدیغینی مأهریبان حالقینا ایناندیرماغا دالاش ادیأر.  شونونگ یالی-دا اول، حالقی روحی تایدان هم گویچلندیریأر و هر طاراپلی اؤسدوریأر. باشغا بیر سؤز بیلن آیدانیمیزدا آزاد-ارکین و قاراشسیز دؤولت قورماق اوغروندا عمومی-حالق حرکتی باشلاماغا طاییارلایار. هم عاقیللی-پایخاصلی، دؤورینی دوشونن، اوغورتاپیجی یولباشچی لار هم-ده ایل-گونی، واطانی اوغروندا بارزادیندان گچیپ بیلیأن، گؤراوغلی نینگ قیرق دألی سی (سؤوشجنگ ییگیتلری) یالی سؤوشجنگ ییگیتلر گره کدیگینی، حاص دوغریسی، اولارینگ بیر-بیرینی کأمیللشدیریأندیگینی، ایزی گیدرلی واغظ ادیأرهم-ده حرکته چاغیریار:

            قوچ ییگیدینگ آدی چیقماز،                         دؤولتی، مالی بولماسا.

            اندیشه لی ایش بیتیرمز،                                          میداندا دألی بولماسا.

                                                            ***

            ییگیدینگ خیالی بولسا سرینده،                                 چیقار بیرگون، چؤکوپ قالماز قاریندا.

            حیله هم بیر باتیرلیقدیر یرینده،                                  اونی باشارماغا کیشی گره کدیر.     

                                                ***

قورقا-قورقا افلاس یاغدایا دوشدیک،             تاقدیر نأمه بولسا، گؤرولسین ایندی!

پیکیر قازانیندا قاینادیق، بیشدیک،                              دگمه، اول جوش اوروپ یؤریلسین ایندی!

اوتورماسین کمپیر، یاشلار دول بولوپ!                      قالملنگلار! تورکمنلر، ایله دیل بولوپ،

راقیپ أهلی موسولمانا قول بولوپ،                           ایلرسی سونگی داغ سورولسین ایندی!

اوستومیزدن دوشمان حؤکوم سورندیر،                      مؤمن باری جبری-جپا گؤرندیر،

اوغول-قیزی حار اؤنگونه برندیر،                             هممه لر اول جایدان سیریلسین ایندی!

پراغی یوز توتار تورکمن ایلینه!                               دوشمان قول اورماسین قیزیل گولونه!

دوسلار، بیزی آخیراتینگ سیلی نا،                            قارق اتمأنکأ، راقیب قیریلسین ایندی!

{C}4-    ماغتیمقولی دوغری لیغینگ هم عادالاتینگ قایدوسیز قورایجیسی دیر:

 

کیملره آلتین تأچدیر،                                   کیملر ساییل مأتأچدیر،

کیملر دویپدن غاللاچدیر،                             کیم پارچا، هالی گؤزلأر.

 

کیم نان تاپماز ایمأگه،                                 کیم یر تاپماز قویماغا،

کیم دون تاپماز گیمأگه،                               کیم تیرمه شالی گؤزلأر.

                                     ***

            ریا بولدی کؤپونگ اوفان نامازی،                             تانگری هیچ بیریندن بولمادی راضی،

            پیغاممار اورنوندا اوتوران قاضی،                              پارا اوچین الین آچا باشلادی.

           

            شالاردا قالمادی حکمی عادالات،                               بیر پول اوچین موفتی بره ر روایات،

            بیل، بو ایشلر، نیشانیدیر قیامات،                               ظالیملار بی توبا اؤته باشلادی.

                                                                        ***

عادالاتی، حالقی میزینگ "آز بولسین، اوز بولسین" دیه ن پایخاسینا ایه رمک بیلن، ماغتیمقولی دینگه دؤرت  سطیرده، دؤرت سانی اینگ گویچلی سمبل آرقالی، شیله بیر گویچلی بیان ادیأر؛ بوتین دونیأ اوچین نوسغا ادینرلیکدیر دیییپ دوشونیأرین:

 

            سلیمان سن، مورا بیر قولاق قویغول!                        سؤزینی دینگله گیل، جوغابین آیغیل!

            حأکیم بولسانگ، حالقی گون کیمی چویغیل!                 آقاردا سوو، یا اؤسه رده یل بولغول!

 

دونیأ ادبیاتیندا و دینی اینانجیندا سلیمان؛ یره-سووا، جانلی-جمندره و أهلی بارلیغا حوکمینی یؤره دن، گویچلی لیگینگ اینگ یوقاری، قارینجا بولسا عجیزلیگینگ  تانالان سمبللاری دیغینی گؤز اؤنگونه گتیره نیمیزده، شو سطیرینگ نأ دره جه ده گویچلی هم چونگ مانیلی دیغینا گؤز یتیریأرسینگ. ایکینجی سطیرده بولسا طبیغاتینگ اوچ سانی، دنگ اچیلمگینگ و عادلاتلی لیغینگ اینگ آیدینگ هم اینگ گویچلی سمبلی دیر. عادالاتی و انصابی شیله آز، شیله اوز، شیله گویچلی هم آیدینگ گؤرکزمکلیک، دینگه ماغتیمقولی نینگ قودراتیندان دؤرأپ بیلن بولسا گره ک.

{C}5-    ماغتیمقولی تورکمنینگ بییک موغاللیمی دیر:

یوقاردا آیدیلانلاردان باشغا-دا، ماغتیمقولی اؤز مأهریبان حالقی نینگ هم روحی آراسسالیغی هم-ده ساغدین یاشاماغی اوچین گیجه-گوندیز آلادا ادیپدیر. اونونگ دیوانی نینگ اولی بؤله گی؛ چاغالارینگ تربه سیندن باشلاپ اولی لارینگ حاص کأمیللشمه گی، ماشغالا قاتناشیقلاریندان کؤپچولیگینگ دوزگون ترتیبینه چنلی گینگ اولغامی اؤز ایچینه آلیان اؤویت-ناصیحاتلاردان عباراتدیر. ناس آتماق، چیلیم چکمک یالی بدن ساغلیغینا زیانلی زاتلاردین باشلاپ؛ غیبات، باخیللیق، یالانچی لیق، ایکی یوزلی لیک یالی حالقی توزغونچیلیغا آلیپ باریان روحی کسللره قارشی ایزی گیدرلی چیقیش ادیپدیر.

ماغتیمقولی نینگ قوشغی لاریندا "مرتلیک" و "نامارتلیق" مسله سی ارش-آرغاچ بولوپ گچیأر. سبأبی اول، کؤپلنچ اونگات هم کؤپچولیگه بأهبیتلی قیلیق-حأصیت لری مرتلیک، زیانلی لارینی بولسا نامارتلیق سؤزلری بیلن حأصیتلندیریپدیر:

            مرت اولدورکی، بولسا کؤنگلی رحیملی،                                 گؤوره سی گینگ گره ک، سؤزی پأهیملی،

            گینگ یرده قارقا دی بولسون وأهیملی،                                   یرینده هونأری، ایشی گره کدیر.

                                                                                    ***

            نامارت چاشیر، کوره ن اوبا باش بولسا،                                 عایبین آچار، اؤز ایلیندن داش بولسا،

            سرحوش بولان قوچ ییگیده دوش بولسا،                                 سالار قیلجین، اوچی ندیر، دؤرت ندیر.

 

            ماغتیمقولی آیلان پله گینگ چارخی،                          تانیر سن شول زامان، دوش گلن نیرخی،

            ناماردینگ یانیندا یوق ایلینگ پارخی،                                     پألین گؤزلأر، مکان ندیر، یورت ندیر.

                                                                                    ***

            اووال آقان یردن آقارمیش آریق،                                           من-منلیک اده نینگ تاناپی چویروک،

            مرتدن آشنا توتسانگ، آبراینگا شأریک،                                 نامارت آشناسینا حیله گتیرمیش.   

ماغتیمقولی ایکی یوزلیلیگه هم گؤزبویاغچیلیغا قارشی ایزی گیدرلی چیقیش ادیأر. اول، بیر طاراپدان حاقیقی صوپی لاری حورماتلاپ، اولی پیرلری اؤزینیگ اوسسادی حؤکمونده سیلایار، امما ایلی آلداپ دینگه اؤز بأهبیدینی آرایان روحانیلاری بولسا برک یازغاریار:

            عاشیق من دییپ، لاپ اورارلار یالاندان،                                 بللیسینی آیدار، سورسانگ بیلندن،

            ایل گؤزونه یوز ییل طاغات قیلاندان،                          یاغشی دیر بیر سأحر گؤزدن یاش گلسه.

ایل آراسیندا "یوز گؤره ن جننت گؤرمز" دییلشی یالی، یاغشا یاغشی-یامانا یامان دیمگی باشارمالیدیغینی اوندأپ، شیله چیقیش ادیأر:

            هیچ کؤنگول شاتلیغی چیقماز،                                              بیر کؤنگول ییقمایان أردن،

            یاغشی لیق طاماسین اتمه،                                                  یامانلیق چیقمایان أردن.   

 

کأ واقت، قاتی یکه سیرارسینگ، یا-دا کسه کی بیر ایلینگ ایچینه، کسه کی بیر یورده یکه اؤیلی بولوپ دوشرسینگ. توتان ایشینگ یول آلماز، تویونگ تویا، یاسینگ یاسا منگزه مه جک یالی، قاتی داریغیپ کمسینرسینگ. ادیل شیله آغیر یاغدایلاردا-دا، ماغتیمقولی نینگ دیوانی نی الینگه آلیپ اوقارسینگ ولین؛ گؤونینگ گینگأپ، یوره گینگ آچیلیپ گیدر:

            ماغتیمقولی، یالان-یاشریق سؤزله مه،                                  نوقصانینگ ایچیندن حاییر گؤزلمه،

            اگیسگین دردینگی، دیگیین، گیزله مه،                                   ایل-اولوس دیر، دوستی-یاری یکأنینگ.

کأ واقتلار، اؤرأن آغیر گونلر باشینگا دوشر، اده نینگ اونگونا بولماز، توتان ایشینگ یول آلماز، دونیأنگ دارالار، گلجه گینگ قارانگقی یالی گؤرونر، حاتدا ایل-گون ده سنی اونودان یالی، دردینگی پایلاشیپ یوره گینگی آچماغا-دا آدام تاپمارسینگ. گپینگ قیسغاسی؛ هیچ یردن هیچ هیلی، هارای یوق یالی گؤونی چؤکگونلیگه اوچراپ الینگ-قولونگ ایشدن سوواپ (ساویپ) قالام الینگده دونگار...

اینه، ادیل شیله یاغدیلاردا-دا بییک ماغتیمقولی یانینگدادیر، قولتوغینگدان گؤته رر. اوفارسینگ، اوقارسینگ، اوقادیغینگچا قولونگا گویچ گلر، یوره گینگه اومید دولار، ینه ایشله مأگه، ینه یازماغا باشلارسینگ:

            گونده یوزمونگ گؤچ هم بولسا اول دونیأ،                               اول مقدار بو دونیأ گلن-ده باردیر.

            یوزمونگ آقماق بولوپ، گیتسه رایینا،                                   یوزمونگ اؤزون یولا سالان-دا باردیر.

 

            ماغتیمقولی، کؤنگله غایغی گتیرمه،                                      بو بیر ایش واقتی دیر، اؤزونگ ییتیرمه،

            سؤزم انگلان یوق دییپ، اومسوم اوتورما،                              جاهان گینگدیر، چندان بیلن-ده باردیر!

                                                                        ***

            ماغتیمقولی، شوکر ایله گیل هودایا،                                       اؤلوم باراباردیر شاهو گداغا،

            بی صابیر قول، تیز یولوغار بلاغا،                                        صابیرلی قول، دورا-دورا شات بولار.

 یوقارداقی حاقیقاتلاری گؤز اؤنگونده توتماق بیلن کأ عالیملار تورکمن حالقینی دونیأده سیره ک بولان میللی شاهیرلی میللت لرینگ هاتارینا قوشیارلار. میللی شاهیری بولان  حالق، هرهیلی آغیر یاغدایلاردا-دا اوندان گویچ آلیارلار، اونگا بویسانیپ اؤز میللی بویسانچلارینی ییتیرمأن ساقلایارلار و اونونگ آدی بیلن بیرله شیپ بیلیأرلر. یبز بو حاقیقاتی اؤز میللتی میزینگ اؤرأن یاقین گچمیشینده-ده، شو گونونده-ده آچ-آچان گؤروپ بیلیأریس.

به ییک مجار گزه رمن عالیمی "آرمینوس وامبری" 19-نجی یوزییلینگ آلتمیشینجی ییللاریندا تورکمنستاندا بولاندا، تاریخدا به ییک دؤلت لر قوران تورکمن میللتی نینگ قاتی آغیر یاغدایینی و داغینیق یاشایشینی گؤروپ گنگ قالیار. اما اونونگ حاص گنگ قالیان زادی: "پامیر داغلاری نینگ اتک لریندن خازار دنگیزینه چنلی اولی گینگیشلیکده قاتی داغینیق یاشاپ یؤره ن ، حاتدا پایتاغت اتمک اوچین اولی شأهه ری-ده بولمادیق بو ایلات، نأدیپ داغاپ گیتمأن بیر میللت حؤکمونده اؤزونی ساقلاپ بیلیأرکأ؟!" دیه ن سوراغدی. اونونگ اؤزی بوسوراغا: "سبأبی هر تورکمنینگ اؤیونده اوغوزناما، کؤراوغلی، اینگ آزیندان ماغتیمقولی نینگ دیوانی تاپیلیار هم-ده اوقالیار" دیه ن جوغابی تاپیار.

80-1979 (58-1357)-نجی ییللاردا، ایراندا اسلامی انقلاب دؤورینده، هاچان-دا حالقی میز اؤز میللی ایسلگلرینی اورتا آتتیپ حرکت اتمأگه مومکینچیلیک تاپاندا، ایلکینجی مدنی-سیاسی أدیملر ماغتیمقولی نینگ حاطیراسینی به ییک توتماق بیلن باشلاندی. اونونگ "تورکمینگ" آدلی شا اثری، یاش تورکمن سازاندالاری نینگ دؤره دن سازی هم-ده قیزلاردان و ییگیتلردن دوزولن آیدیم توپاری نینگ، حالق-یورت سؤیگی سیندن گویچ آلان جوشغونلی سسلری بیلن، میللی آیدیم حؤکمونده توکمنصأحرانینگ بویدان-باشیندا، حاتدا حاص اوزاقلاردا یانگلانیپ دوراردی. اول هنیز-ده اینگ سؤیولن آیدیملاری میزینگ بیریدیر.

شو گون هم، تورکمنلر دونیأنیگ نیره سینده یاشاسالار-دا، ایلایتا-دا قاراشسیز تورکمنستان جمهوری سی نینگ داشیندا یاشایان تورکمنلر؛ ماغتیمقولی نی یاتلاما گونلرینی گچیرمک، ماغتیمقولی آدینداقی مدنی جمعیت لر دؤرتمک و ماغتیمقولی نینگ مازارینی زیارات اتمک دابارالاری آرقالی اؤز میللی بویسانجینی گویچلندیریپ میللی کیملیک لرینی دونیأ گؤرکزیأرلر.     

بو ماقالانی شیله سؤزلر بیلن آیاقلایارین: ماغتیمقولی، یاشایشینگ، ایلایتا-دا تورکمن اولوسی نینگ یاشایشی نینگ أهلی طاراپلاری حاقیندا آز هم اوز قوشغی یازان، تورکمنینگ عمومی دونیأقارایشسنی، اینانچ آیراتینلیق لارینی بیان ادن هم یول گؤرکزه ن میللی شاهیریمیز هم میللی فیلوسوفی میزدیر. بیزینگ میللتی میزینگ ماغتیمقولا بولان اینام هم سیلاغی نینگ چأگی یوقدیر. کأ عالیملارینگ دوغرو آیدیشینا گؤرأ "ماغتیمقولینی تورکمن سیز،  تورکمنی بولسا ماغتیمقولی سیز گؤز اؤنگونه گتیرمک قیندیر". بیز یاش واقتلاریمیزدا، بللی بیر اویشمکده موللا لارینگ گوررینگینی دینگلأپ اوتوران کأ یاشولی لار، هاچان-دا مولللانینگ آیدیانی گؤونینه جای بولاندا:  "هأ دوغری آیدیار، ماغتیمقولی ایشان-دا مونی آیدیپدیر" دیه ر دیلر. دیمک، تورکمنلر حاتدا دینی اینانچلارینی-دا ماغتیمقولی نینگ سؤزلری بیلن اؤلچیأردیلر. بیزینگ میللتیمیزده اونونگ اورنی ابدی دیر.

ماغتیمقولی نینگ ایچکی دونیأسی، دونیأقارایشی و فیلوسوفیاسی حاقیندا گویجی مینگ چاتدیغی چا، قیسغا بیر گیریش، شو ماقالانیگ یانی بیلن، تورکمن دیلینده تورکمن-لاتین الیپ بیینده هم-ده پارس دیلینده تورکمن مدیا سایتیندا بریلدی. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ماغتیمقولی حاقدا بیرنأچه عیلمی و سیاسی شاخصیاتلارینگ آیدان سؤزلری

برتلس (گوندوغار ادبیاتینی اؤوره نن اولی اورس عالیمی):

            یورتدا و جمعییت ده حؤکوم سوریأن عادالاتسیزلیقلار و قاتی آغیر یاغدایلار، خیامی-دا، ماغتیمقولینی-دا روحی تایدان آغیر یاغدایا دوشوریأر. شو هیلی یاغدایا دوشن عمرخیام، قایغینی، شراب ایچمک، ساز-صوحبت بیلن ینگلیتمه لی دیه ن بولسا، ماغتیمقولی اونونگ ترسینه "اگر قایغی-دا، شاتلیق-دا، انسان عمری-ده قیسغا واقتلی بولسا، اوندا بیر مینوت-دا واقتینگی بیده رک گچیرمه لی دأل، همیشه حرکت اتمه لی، گؤرشمه لی" دیه ن نتیجأ گلیأر.

            ماغتیمقولی نینگ دیوانی ارته کی لردأکی جمشیدینگ جامی یالیدیر. یاغنی ماغتیمقولی یاشاییشینگ أهلی طاراپلاری حاقدا قیسغا-دا بولسا قوشغی قوشوپدیر.

سایلاو میرادوف (تورکمن ادبیاتچی  و تانقیدچی سی):

            ماعتیمقولی گوندوغار رآلیزمینی بیر پلله یوقاریق قالدیردی. اونونگ رآلیزمی نظامی، جامی، نوایی یالی آبستراکت رآلیزم دأل-ده، دویپلی مسله لری و حالقی نینگ بأهبیدینی آرایان رآل، پرینسیپال پوزیسیوندا بولوپدیر.

عارف حاجی یف (آذربایجان عالیمی): 

            ماغتیمقولی نینگ شاهیرانا اثرلری ایزی گیدرلی اونونگ عمر یولونی، چیلشیریملی دونیأقارایشی نینگ اوولیوسیاسینی (اوزنوکسیز اؤسوشینی) شؤهله لندیریأر. بلکی-ده سوسیال ماضمونی، گوندوغارینگ هیچ بیر شاهیریندا ادیل ماغتیمقولی نینگقی یالی اساسی اورون ایه لأن دألدیر... واقتینگ عمومی لاشدیریلان سوسیال-اتیکی اوبرازی، اونونگ شیغیرلاریندا أهلی چپرچیلیک اؤووشگون لری بیلن گؤرولیأر. ماغتیمقولی بیزینگ گوندوغار ادبیاتیمیزدا 18-نجی یوزییلینگ حایران قالدیریجی هم تأسین حایثادیر.

چنگیز آیتمأتف (دونیأ مشهور قیرقیز یازیجی سی):

            دونیأ ادبیاتی نینگ اینگ اونگات اثرلری نینگ 200 جیلدلیگی بیزینگ یوردومیزدا (اؤنگکی شوروی ده) نشیر ادیلدی. اول، بابل یازغی لاریندان، انجیلدن باشلاپ، تأ بیزینگ گونلریمیزه چنلی اثلرینی اؤز ایچینه آلیار. شونونگ "گوندوغار مدنیه تی" جیلدینده بولسا بیزینگ ماغتیمقولی نینگ پویزیاسی (شیغرییه تی) أهلی دؤویرلرینگ، أهلی حالقلارینگ ادبیاتی نینگ اینگ عاجاییپ کلاسیک لری نینگ هاتاریندا اورون توتیار. 18نجی یوزییل بوتین تورکیستاندا ماغتیمقولی نینگ پویزیاسی نینگ (شیغرییه تی نینگ) یوزییللیغی (عصری) دیر.  

ناظار قوللا (تورکمن ادبیات تاریخی نینگ پروفسوری):

ماغتیمقولی نینگ دؤره دیجی لیگی بیزینگ حالقی میزینگ شاهیرانا-فیلوسوفیک پیکیرلری نینگ تؤتأندن (اتفاقی) قالقینیشی حاساپلانمالی دألدیر. ترسینه اول، تاریخی عاصیرلار بیلن دأل-ده مونگ ییللیقلار بیلن اؤلچه نیلیأن تورکمنینگ ادبی میراثی نینگ قانونا لایق دووامی دیر. حالقی میزینگ، گچمیشینگ جومموشینه اوزالیپ گیدیأن روحی داغی نینگ اینگ بلنت گرشی دیر.     

ساپارمیرات تورکمنباشی (قاراشسیز تورکمنستانینگ ایلکینجی پرزیدنتی):

            ماغتیمقولی پیراغی بیزینگ بییک عاقیلداریمیز، بو بییک انسانینگ پأهیم-پایخاسی نینگ اؤلچه گی-ده، بللی باهاسی-دا یوقدیر. اونونگ روحی تورکمنینگ آنگینا هم قانینا سینگملی دیر.           

                                                                                                ب. گری

                        E-Mail: dangatar@web.de                           مای2010-برلین

 Edebiýat: چشمه لر

1-TSSR-niň taryhy, Aşgabat- 1959

2-Magtymguly, Saýlanan eserler, Aşgabat-1983

3-M. Kösäýew, ;Edebiýat barada söhbet; Aşgabat-1956

4-Ahmat Bekmyrad, Andalyp hem Oguznamaçylyk däbi, Aşgabat-1987

5-Aleksanre Bennigsen, Sufi ve Komisar, Ankara-1988

6-Martin Lings, Tasavvuf nedir?, Ästanbul-1986

7-Hudaỳberdi Duedyỳew, Akyl Gämisi, Aşgabat-1987

8-Dr. Hasan Küçük, „Tarikatlar“ ve Türkler üzerine Müsbet etkisi, Istanbul-1976

9-Magtymguly 250, Şahyryń doglan gününiń 250 ỳyllygyna bagyşlanyp geçirilen ylmy maslahatyń makalalar ỳygyndysy, Aşgabat-1989

10-Türkmenistanda neşir edilen aýry-aýry gazýet-žurnallardky makalalar.

Persian